Bí quyết phân biệt các dạng toán tính giá trị biểu thức ở tiểu học: Nền tảng vững chắc cho tư duy Toán học của học sinh

 

Trong chương trình Toán tiểu học, “tính giá trị biểu thức” là một mạch kiến thức xuyên suốt từ lớp 2 đến lớp 5. Đây không chỉ là nội dung xuất hiện thường xuyên trong bài kiểm tra, đánh giá định kỳ mà còn là nền tảng hình thành tư duy logic, khả năng phân tích và kỹ năng tính toán chính xác cho học sinh. Tuy nhiên, trên thực tế, rất nhiều học sinh – thậm chí cả phụ huynh khi kèm con học – gặp khó khăn trong việc phân biệt các dạng toán tính giá trị biểu thức, dẫn đến nhầm lẫn thứ tự thực hiện phép tính, áp dụng sai quy tắc hoặc xử lý biểu thức một cách máy móc. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích từng dạng toán tính giá trị biểu thức ở tiểu học, giúp giáo viên, phụ huynh và học sinh có cái nhìn hệ thống, rõ ràng, chính xác và dễ áp dụng trong học tập cũng như thi cử.

Trước hết, cần hiểu đúng khái niệm “biểu thức” trong Toán tiểu học. Biểu thức là một dãy gồm các số, dấu phép tính và có thể có dấu ngoặc, được sắp xếp theo một trật tự nhất định, dùng để thực hiện các phép tính nhằm tìm ra một giá trị cụ thể. Ở tiểu học, biểu thức chưa bao gồm chữ cái hay ẩn số như ở bậc trung học, mà chủ yếu là biểu thức số. Tuy nhiên, độ phức tạp của biểu thức tăng dần theo từng lớp, từ những biểu thức đơn giản chỉ có một phép tính cho đến những biểu thức có nhiều phép tính kết hợp và dấu ngoặc lồng nhau.

Dạng toán đầu tiên và cũng là dạng nền tảng nhất là biểu thức chỉ có một phép tính. Đây thường là nội dung học sinh lớp 2 mới làm quen. Biểu thức dạng này chỉ gồm hai số và một phép tính cộng, trừ, nhân hoặc chia, ví dụ như 36 + 24, 48 : 6 hay 7 × 8. Với dạng toán này, học sinh chỉ cần thực hiện phép tính theo đúng quy tắc đã học để tìm ra kết quả. Mục tiêu chính của dạng toán này không phải là rèn kỹ năng phân tích biểu thức mà là củng cố bảng cộng, bảng trừ, bảng nhân, bảng chia và khả năng tính toán chính xác. Khi hướng dẫn học sinh, giáo viên cần nhấn mạnh việc đọc đúng biểu thức, xác định rõ phép tính cần thực hiện và trình bày kết quả gọn gàng, tránh nhầm lẫn giữa các phép toán.

Tiếp theo là dạng biểu thức có hai phép tính nhưng không có dấu ngoặc. Đây là dạng bắt đầu gây khó khăn cho nhiều học sinh nếu không nắm vững quy tắc. Biểu thức có thể là hai phép cộng trừ, hai phép nhân chia hoặc kết hợp giữa cộng trừ với nhân chia. Ví dụ như 45 + 15 – 20 hoặc 8 × 5 : 4 hay 12 + 6 × 3. Điểm mấu chốt của dạng toán này nằm ở việc xác định đúng thứ tự thực hiện phép tính. Theo quy tắc chung trong chương trình tiểu học, trong biểu thức không có dấu ngoặc, ta thực hiện phép nhân và phép chia trước, phép cộng và phép trừ sau; trong cùng một nhóm phép tính thì thực hiện từ trái sang phải. Đây là quy tắc “then chốt” mà nếu học sinh không hiểu bản chất mà chỉ học thuộc, rất dễ nhầm lẫn khi gặp biểu thức mới. Vì vậy, việc phân biệt rõ các trường hợp: chỉ có cộng trừ, chỉ có nhân chia, và có cả hai nhóm phép tính là điều vô cùng quan trọng.

Một dạng toán khác xuất hiện phổ biến từ lớp 3 trở đi là biểu thức có dấu ngoặc. Dấu ngoặc trong Toán học có vai trò thay đổi thứ tự thực hiện phép tính, giúp biểu thức thể hiện rõ ý đồ của người ra đề. Với biểu thức có một cặp dấu ngoặc, học sinh cần hiểu rằng phép tính trong ngoặc phải được thực hiện trước, sau đó mới thực hiện các phép tính còn lại bên ngoài ngoặc. Ví dụ, với biểu thức (20 + 10) × 3, học sinh phải tính tổng trong ngoặc trước để được 30, rồi mới nhân với 3. Nhiều em mắc lỗi phổ biến là vẫn áp dụng máy móc quy tắc “nhân chia trước, cộng trừ sau” mà quên mất vai trò ưu tiên của dấu ngoặc. Do đó, khi phân biệt dạng toán này, cần nhấn mạnh rằng: hễ có dấu ngoặc thì phải “nhìn vào ngoặc đầu tiên”.

Phức tạp hơn là dạng biểu thức có nhiều dấu ngoặc hoặc dấu ngoặc lồng nhau, thường xuất hiện ở cuối bậc tiểu học, nhất là lớp 4 và lớp 5. Ví dụ như (15 + 5) × (20 – 10) hoặc ((8 + 2) × 5) – 10. Với dạng toán này, học sinh không chỉ cần nắm chắc quy tắc thứ tự thực hiện phép tính mà còn phải có khả năng phân tích biểu thức theo từng bước rõ ràng, mạch lạc. Cách làm hiệu quả là hướng dẫn học sinh thực hiện từ trong ngoặc ra ngoài, giải quyết từng “lớp” ngoặc một cách tuần tự. Việc trình bày bài giải theo từng dòng, mỗi dòng một phép tính, giúp học sinh kiểm soát tốt quá trình tính toán và hạn chế sai sót.

Ngoài các dạng biểu thức cơ bản kể trên, chương trình Toán tiểu học còn có dạng biểu thức gắn với bài toán có lời văn, yêu cầu học sinh tự lập biểu thức rồi tính giá trị. Đây là dạng toán tổng hợp, đòi hỏi học sinh không chỉ biết tính mà còn phải hiểu nội dung bài toán, phân tích mối quan hệ giữa các dữ kiện. Ví dụ, một bài toán cho biết số học sinh nam, số học sinh nữ và yêu cầu tính tổng số học sinh hoặc hiệu số giữa hai nhóm. Học sinh cần xác định đúng phép tính cần dùng, sắp xếp chúng thành biểu thức phù hợp, sau đó mới thực hiện tính giá trị biểu thức đó. Dạng toán này giúp rèn tư duy logic và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế, nhưng cũng dễ gây nhầm lẫn nếu học sinh chưa phân biệt rõ các dạng biểu thức đã học.

Một điểm rất quan trọng khi phân biệt các dạng toán tính giá trị biểu thức là phải chú ý đến mục tiêu của từng dạng trong chương trình tiểu học. Ở lớp thấp, trọng tâm là rèn kỹ năng tính toán và ghi nhớ bảng tính. Ở lớp cao hơn, trọng tâm chuyển dần sang hiểu quy tắc, phân tích cấu trúc biểu thức và trình bày bài giải khoa học. Vì vậy, không nên dạy học sinh theo kiểu “một công thức cho tất cả”, mà cần giúp các em nhận diện dạng toán trước khi làm bài. Khi gặp một biểu thức, học sinh nên được rèn thói quen tự hỏi: biểu thức này có mấy phép tính, có dấu ngoặc hay không, phép tính nào cần làm trước. Chỉ khi trả lời được những câu hỏi đó, việc tính toán mới trở nên chính xác và nhẹ nhàng.

Từ góc độ ôn tập và luyện thi, việc phân biệt các dạng toán tính giá trị biểu thức càng trở nên quan trọng. Trong các đề kiểm tra định kỳ, đề thi học sinh giỏi hay các bài đánh giá năng lực, dạng toán này thường được thiết kế với mức độ từ cơ bản đến nâng cao, nhằm phân loại học sinh. Nếu học sinh nắm chắc bản chất từng dạng, các em sẽ không bị “đánh lừa” bởi những biểu thức dài hoặc có nhiều dấu ngoặc. Ngược lại, nếu chỉ làm theo thói quen, rất dễ mắc lỗi sai đáng tiếc, ảnh hưởng đến kết quả chung của bài thi.

Đối với phụ huynh khi đồng hành cùng con học Toán, việc hiểu rõ các dạng toán tính giá trị biểu thức cũng giúp quá trình kèm con trở nên hiệu quả hơn. Thay vì chỉ kiểm tra kết quả đúng hay sai, phụ huynh có thể hỏi con về cách xác định thứ tự thực hiện phép tính, lý do chọn phép tính đó trước. Những câu hỏi như vậy giúp trẻ củng cố kiến thức, đồng thời hình thành khả năng giải thích và lập luận – một kỹ năng rất cần thiết cho các bậc học cao hơn.

Tóm lại, phân biệt các dạng toán tính giá trị biểu thức ở tiểu học không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là chìa khóa để học sinh học tốt Toán một cách bền vững. Khi học sinh hiểu rõ từng dạng biểu thức, nắm chắc quy tắc và biết cách trình bày bài giải mạch lạc, các em sẽ tự tin hơn trong học tập và thi cử. Đây chính là nền tảng quan trọng để phát triển tư duy Toán học, giúp học sinh không chỉ làm đúng bài tập hiện tại mà còn sẵn sàng tiếp cận những kiến thức nâng cao trong tương lai.

Vy Nguyễn.